محمدجواد مکشوفی 

خرید و فروش ارز، برخلاف تصور عمومی، معامله‌ای کاملا آزاد و بدون ضابطه نیست

افزایش قیمت دلار، مرد میانسالی را که سال‌ها برای خرید خانه پس‌انداز می‌کرد، نگران کرده بود. هر روز قیمت‌ها را می‌دید و با خود می‌گفت اگر ارزش پولش باز هم کاهش پیدا کند، حاصل چندین سال کار و تلاشش چه خواهد شد؟ سرانجام به پیشنهاد یکی از آشنایان، بخشی از پس‌اندازش را به دلار تبدیل کرد. معامله انجام شد؛ پول را کارت ‌به‌کارت کرد و دلار را تحویل گرفت. چند روز بعد، هنگام فروش دلارها متوجه شد تعدادی از اسکناس‌ها مشکوک به جعل هستند. فروشنده نیز دیگر پاسخ تلفن‌هایش را نمی‌داد. نه فاکتوری در اختیار داشت و نه مشخصات دقیقی از طرف معامله. حالا علاوه بر زیان مالی، برای اثبات ادعای خود نیز با مشکل مواجه شده بود.
این ماجرا، نمونه‌ای فرضی از مخاطراتی است که در معاملات غیررسمی ارز ممکن است برای هر خریداری اتفاق بیفتد. در شرایطی که نوسانات قیمت ارز به یکی از نگرانی‌های روزمره خانواده‌ها تبدیل شده، بسیاری از مردم برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به خرید دلار روی آورده‌اند. نگرانی آنان قابل درک است اما آنچه گاهی در میان هیجان افزایش قیمت‌ها فراموش می‌شود، این است که خرید و فروش ارز، برخلاف تصور عمومی، معامله‌ای کاملا آزاد و بدون ضابطه نیست.
معاملات مجاز و غیرمجاز
نخستین مسأله‌ای که خریداران باید بدانند، تفاوت میان خرید ارز از مراکز مجاز و معامله با اشخاص فاقد مجوز است. مطابق بند «پ» ماده ۲ مکرر قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، انجام معاملات ارزی در کشور، از جمله خرید و فروش دلار، اصولا باید به‌گونه‌ای باشد که دست‌کم یکی از طرفین معامله، بانک، صرافی یا مؤسسه مالی و اعتباری دارای مجوز بانک مرکزی باشد؛ مگر در موارد استثنایی مقرر در قانون. بنابراین، خرید دلار از افراد ناشناس در خیابان یا معامله مستقیم میان اشخاص عادی، صرفا به دلیل رضایت طرفین، لزوما معامله‌ای مجاز محسوب نمی‌شود و در صورت بروز اختلاف میان خریدار و فروشنده، اثبات صحت معامله با دشواری همراه خواهد بود.
مسأله مهم دیگر، نگهداری اسناد خرید ارز است. برخی تصور می‌کنند پس از تحویل اسکناس، دیگر نیازی به فاکتور ندارند؛ درحالی‌که بند «ح» ماده یادشده، عرضه، حمل یا نگهداری ارز فاقد صورت‌حساب خرید معتبر یا مجوز ورود را با لحاظ استثناهای قانونی، از مصادیق قاچاق ارز دانسته است. به همین دلیل، دریافت رسید معتبر و نگهداری آن به اندازه خود اسکناس اهمیت دارد. رسید انتقال وجه بانکی نیز الزاما جایگزین صورت‌حساب معتبر ارزی نیست؛ زیرا صرفا انتقال مبلغ را نشان می‌دهد، نه لزوما منشاء قانونی ارز خریداری‌شده را.
اصل اصالت اسکناس
اصالت اسکناس موضوعی است که نباید به تشخیص ظاهری خریدار محدود شود. اسکناس‌های جعلی، مخدوش یا آسیب‌دیده ممکن است در زمان فروش مجدد پذیرفته نشوند یا با مشکلاتی همراه باشند. بنابراین، بهتر است خریدار پیش از پرداخت وجه، اصالت و وضعیت ظاهری اسکناس‌ها را در مراکز مجاز بررسی یا از مراکز مورد تأیید ارز را تهیه کند . اعتماد به ظاهر فروشنده، سابقه آشنایی یا قیمت پیشنهادی پایین‌تر، هیچ‌کدام تضمینی برای سلامت معامله  نیست.
موضوع دیگری که کمتر موردتوجه قرار می‌گیرد، اختلاف میان خریدار و فروشنده پس از پرداخت وجه است. تصور کنید شخصی مبلغ قابل‌توجهی برای خرید دلار پرداخت کرده، اما فروشنده از تحویل ارز خودداری می‌کند. در چنین وضعیتی، اثبات توافق، مقدار ارز، نرخ معامله و تعهدات طرفین اهمیت پیدا می‌کند. پیام‌های تلفنی و رسیدهای بانکی ممکن است در اثبات ادعا کمی مؤثر واقع شوند اما وجود اسناد روشن و معتبر، رسیدگی به اختلاف را آسان‌ترمی‌کند.
البته فقدان فاکتور به این معنا نیست که شخص در صورت وقوع کلاهبرداری، حق شکایت ندارد. اداره کل حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۳/۱۵۰ مورخ ۲۲/۰۳/۱۴۰۳ تصریح کرده است که عدم رعایت مقررات قانونی در تحصیل ارز، به‌خودی‌خود مانع طرح شکایت بابت کلاهبرداری نیست؛ هرچند تخلفات احتمالی مربوط به نحوه تحصیل ارز می‌تواند جداگانه بررسی شود. این نکته نشان می‌دهد که باید میان حق مالکیت، امکان مطالبه حقوق و قانونی بودن شیوه معامله تفاوت قائل شد.
به فضای مجازی اعتماد نکنید!
در کنار این مخاطرات، نباید از معاملات وعده‌دار و پیشنهادهای وسوسه‌انگیز فضای مجازی غافل شد. گاهی اشخاصی با وعده فروش دلار ارزان‌تر از قیمت بازار، ابتدا وجه دریافت می‌کنند و تحویل ارز را به روزهای آینده موکول می‌سازند. برخی نیز بدون آن‎که اساسا ارزی خرید و فروش شود، صرفا بر سر اختلاف قیمت آینده توافق می‌کنند. چنین معاملاتی، علاوه بر احتمال کلاهبرداری، ممکن است مشمول ممنوعیت‌های قانونی معاملات ارزی بدون تحویل واقعی نیز قرار گیرند.
در مجموع، باید پذیرفت که نگرانی مردم از کاهش ارزش پول، واقعیتی اقتصادی است اما تصمیم عجولانه برای حفظ دارایی نباید زمینه از دست رفتن همان سرمایه را فراهم کند. خرید ارز از مراکز مجاز، بررسی اصالت اسکناس، دریافت صورت‌حساب معتبر، نگهداری مدارک پرداخت و پرهیز از معاملات خیابانی و پیشنهادهای غیرمتعارف، اقداماتی ساده اما ضروری هستند. در بازاری که قیمت دلار ممکن است در چند ساعت تغییر کند، زیان ناشی از یک معامله غیرقانونی یا بدون سند، گاه بسیار سنگین‌تر از نوسانات قیمت ارز خواهد بود.